فلسفه سیاسی امام علی علیه‏السلام / آیا هدف؛ وسیله را توجیه می‏کند؟

این، یکی از مهم‏ترین سؤالهایی است که در فلسفه سیاسی مطرح است. پس برای مردم عادی مطرح نیست؟ چرا. این پرسش برای همگان مهم است و مردم کوچه و بازار نیز با زبان خاصّ خود در صدد یافتن جواب آن هستند. این سؤال را به تعبیر روان‏تر و روشن‏تر می‏توان چنین بیان کرد: آیا برای رسیدن به مطلوب و مقصود خود، می‏توانیم هر گونه ابزار و وسیله‏ای را به کار ببریم؟ به بیان دیگر: اگر هدفمان خوب باشد، آیا می‏توان برای رسیدن به آن از وسایل بد و پلید هم استفاده کرد؟ مثلاً هدف شخصی آن است که مردم را شاد کند؛ آیا برای این کار می‏تواند از هر روشی مثل دروغ و... بهره بگیرد؟ یا آنکه کسی می‏خواهد به قدرت و حکومت برسد؛ آیا به این جهت می‏تواند از نیرنگ و فریب استفاده کند؟ و ...

نظر واقعی و عملکرد بسیاری از سیاستمداران دیروز و امروز چنین بوده و هست که: آری، هدف وسیله را توجیه می‏کند و به کار بردن هر وسیله‏ای هر چند ضدّ اخلاق و دین و انسانیت باشد، برای تأمین هدف رواست و «اَلغایاتُ تُبَرِّرُ الْمَبادِیَ» و «خُذِ الْغایاتِ و اتْرُکِ الْمَبادِیَ» .

این نظر بسیار عجیب و تأسفّ آور است؛ امّا وجود دارد. مثلاً ماکیاول در کتاب «شهریار» چنین نوشته است: «.... همگان بر این نکته واقفند که صفاتی مانند وفاداری، حفظ حرمت قول، درستی رفتار و نیالودگی به نیرنگ تا چه پایه در شهریار پسندیده است. امّا از آن طرف، در قبال حوادثی که در عصر ما اتفاق افتاده است، خود به چشم می‏بینیم که شهریارانی که زیاد پایبند حفظ قول خود نبوده‏اند ولی در مقابل، رموز غلبه بر دیگران را به کمک حیله و نیرنگ خوب می‏دانسته‏اند، کارهای بزرگ انجام داده‏اند و وضعشان در آخر کار بهتر از آن کسانی بوده است که در معامله با دیگران صداقت و درستی به خرج داده‏اند. پس بگذارید همه این را بدانند که برای رسیدن به هدف از دو راه می‏توان رفت: یکی از راه قانون و دیگری از راه زور. از این دو راه، اولی شایسته انسان‏ها و دومی شایسته حیوان‏هاست. ولی از آنجا که طریقه اول غالبا بی تأثیر است، تشبّث به طریقه دوم ضرورت پیدا می‏کند... . بر شهریار واجب است که حیله‏گری روباه را برای دفع گزند با صولت شیر برای نشان دادن قدرت توأم سازد.... یک شهریار دور اندیش هرگز نمی‏تواند ـ و نباید ـ خود را پایبند حفظ قولی که داده است، بشمارد... در نتیجه هر آن شهریاری که در استقرار و حفظ قدرتش کامیاب گردد، می‏تواند مطمئن باشد که همگان، از کوچک و بزرگ، بی آنکه درباره خوبی یا بدیِ وسایلی که وی برای تحصیل هدفش به کار برده است، اندیشه کنند، از آنجا که خود هدف را تصویب کرده‏اند وسایلش را نیز ـ هر قدر هم پست و ناروا باشد.ـ تصویب خواهند کرد.»(1)

مثال دیگر، سخن چرچیل است. او در کتابی که در تاریخ جنگ جهانی دوم نوشته است، درباره حمله متّفقین به ایران می‏نویسد: «اگر چه ما با ایرانی‏ها پیمان بسته بودیم، قرارداد داشتیم و طبق قرارداد نباید چنین کاری می‏کردیم، ولی این معیارها ـ پیمان و وفای به عهد ـ در مقیاسهای کوچک درست است؛ دو نفر وقتی با یکدیگر قول و قرار می‏گذارند، درست است؛ امّا در سیاست وقتی که پای منافع یک ملّت در میان می‏آید، این حرفها دیگر موهوم است؛ من نمی‏توانستم از منافع بریتانیای کبیر به عنوان اینکه این کار ضدّ اخلاق است، چشم بپوشم که ما با یک کشور دیگر پیمان بسته‏ایم و نقض پیمان بر خلاف اصول انسانیّت است. این حرفها اساسا در مقیاسهای کلّی و در شعاعهای خیلی وسیع درست نیست.»(2)

نمونه سوم عملکرد معاویه است. او صلح نامه‏ای را با امام حسن مجتبی علیه‏السلام امضاء کرد؛ امّا دیر زمانی نگذشت که همه مواد صلح‏نامه را نادیده گرفت و نقض کرد و به صراحت گفت که: «ای مردم! آگاه باشید آن پیمان و شروط در زیر دو پای من قرار دارد.»(3)

و از این نمونه‏ها؛ صفحات تاریخ، ده‏ها و صدها و بلکه هزارها و میلیون‏ها سراغ دارد و بسیارند انسانها و سیاستمدارانی که شعار و ادّعای اصول انسانی و حقوق بشر و دین و اخلاق داشته و دارند امّا اعمال و رفتار آنها طبق دستور شیطانی ماکیاول است و زشت‏ترین افعال را برای اهداف مادّی و حیوانی خود مرتکب می‏گردند. چنان رفتار می‏کنند که گویی بویی از انسانیّت نبرده‏اند و حیوانی بیش نیستند و به تعبیر قرآن کریم:«... أولئک کالأنعام بل هم أضلّ»

نمونه روشن آن در دوران معاصر ؛ عملکرد خائنانه صدام ـ رئیس جمهور عراق ـ است که در سال 1359 شمسی آشکارا در برابر چشمان حیرت‏زده جهانیان در پرده تلویزیون عراق ظاهر شد و قرارداد 1975 الجزایر را پاره کرد و عهد و پیمان و قراردادی را که تنها پنج، شش سال از امضای آن گذشته بود، نادیده گرفت و نقض کرد و بدین وسیله به دست خود، سندی بر رسوایی و پیمان شکنی خود پدید آورد!

امّا در بین سیاستمداران تاریخ ؛ به ندرت کسانی یافت می‏شوند که با اعمال و رفتار خود اخلاق و اصول متعالی انسانی را پاس داشته‏اند و عملکرد آنان گواهی می‏دهد که «هدف» هرگز «وسیله» را توجیه نمی‏کند و برای تأمین اهداف عالی و مقدّس نیز باید از ابزار و وسیله‏های اخلاقی، انسانی و مشروع استفاده کرد. بی تردید یکی از مهم‏ترین سیاستمداران جهان و اسوه‏های انسانیت؛ حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام است، در مقاله حاضر در صدد آنیم که نظر و سیره آن بزرگوار را در این موضوع بررسی کنیم. روشن است که تاریخ هیچ موردی را سراغ ندارد که در آن، حضرت علی علیه‏السلام از روش غیر انسانی و خلاف اخلاق و شرع استفاده کرده باشد. این سخنی است که جملگی بر آنند و دوست و دشمن به آن اعتراف دارند و حتّی غیر مسلمانانی چون جرج جرداق مسیحی نیز امیرالمؤمنین علیه‏السلام را اسوه انسانیت می‏شمارند و او را «صدای عدالت انسانی» می‏نامند. این در حالی است که امام علی علیه‏السلام دشمنان بسیاری داشت و دارد و بلکه از پر دشمن‏ترین انسانهای روی زمین است و دشمنان از راه‏های گوناگون سعی در تخریب شخصیت ایشان داشته و دارند؛ امّا با این همه، آن قدر گفتار و رفتار و سیره امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام پاک و پیراسته و خدایی و اخلاقی بود که تاکنون ـ و بعد از گذشت حدود 14 قرن از عصر ایشان ـ احدی نتوانسته است حتی یک مورد را نشان دهد که در آن امیرالمؤمنین علیه‏السلام برای رسیدن به هدف، از روش و شیوه غیر انسانی و اخلاقی و شرعی استفاده کرده باشد و بلکه در تاریخ موارد فراوانی ذکر شده است که در آن امیرالمؤمنین علیه‏السلام به خاطر مراعات اصول اخلاقی و انسانی و شرعی، دچار محرومیّت و مشکلات اجتماعی و.... شده است و هرگز به هیچ زشتی و بدی و شیطنتی آلوده نشده است. همه آنچه گذشت، در حالی است که امیرالمؤمنین علیه‏السلام روشهای شیطانی را بهتر از هر انسانی می‏دانست و به همه چیز آگاهی داشت و به تعبیر خودش:

«وَ اللّهِ ما معاویةُ بِأَدهی مِنّی و لکنَّهُ یَغدِرُ وَ یَفجُرُ وَ لَو لا کَراهِیَةُ الغَدرِ لکنت من أدهی الناسِ و لکن کُلُّ غدرةٍ فجرةٌ و کُلُّ فجرةٍ کفرةٌ و لکُلّ غادر لِواءٌ یُعرَفُ بِهِ یَومَ القِیامَةِ و اللّهِ مااُستَغفَلُ بالمکیدة و لا اُستغمز بالشّدیدة.»(4)

به خدا قسم! معاویه از من زیرک‏تر نیست؛ امّا فریبکاری و خیانت و معصیت می‏کند. و اگر مکر و فریب ناپسند نبود، من از زیرک‏ترین مردمان بودم؛ ولی هر بی وفایی، گناه است و هر گناه، ناسپاسی. و برای هر فریبکاری پرچمی است که با آن در روز قیامت شناخته می‏شود. به خدا قسم! من به وسیله مکر غافلگیر نمی‏شوم و در سختی‏ها ناتوان و عاجز نمی‏گردم.

و این گونه است که پس از بیعت مردم مدینه در سال 35 هجری، امام امیرالمؤمین علیه‏السلام در اولین سخنرانی، با کمال صداقت و صراحت و قاطعیت می‏فرماید: «ذمّتی بما اقول رهینةٌ و أنابه زعیمٌ انّ من صرّحت له العبرُ عمّا بین یدیه من المثلات حجزته التقوی عن تقحّم الشّبهات. اَلا و انّ بلیّتکم قد عادت کهیئتها یوم بعث الله نبیّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و الذی بعثه بالحقّ لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً و لَتُغَربَلُنَّ غَربَلَةً و لَتُساطُنَّ سوطَ القِدرِ حتّی یعودَ اَسفلکم اَعلاکم و أعلاکم أسفلکم و لیسبقَنَّ سابقون کانوا قصّروا و لیقصرنّ سبّاقون کانوا سبقوا. واللّهِ ما کتمت وَشمَةً و لا کذبتُ کِذبَةً و....»(5)

ذمّه من گرو سخنانی است که می‏گویم و تمام آن را ضامنم، کسی که عبرت‏های روزگار، مسائل و پیش‏آمدهای آینده را برایش آشکار سازد، تقوا او را از فرورفتن در گرداب شبهه‏ها باز می‏دارد. بدانید که بلای شما بازگشته است؛ مانند آن امتحانی که در روز بعثت رسول الله صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بود. قسم به آن کسی که او را به حق مبعوث کرد، به هم خواهید خورد و غربال خواهید گردید و جدا خواهید شد تا پایین‏ترین؛ بالاترین و بالاترین؛ پایین‏ترین شود و جلو خواهند افتاد، مقدّماتی که عقب مانده‏اند و عقب خواهند ماند، مؤخّراتی که جلو افتاده‏اند. به خدا قسم! هرگز حقیقتی را پنهان نکردم و هیچ‏گاه دروغی نگفتم....

چنانچه ملاحظه می‏فرمایید، امام امیرالمؤمنین علیه‏السلام از همان آغاز زمامداری، صادقانه و آشکارا، برنامه آینده خود را بیان می‏دارد و به هیچ وجه حاضر نیست که مانند مدّعیان سیاست و کیاست و ذکاوت، مردم را فریب دهد و با وعده‏های دروغین، آنان را جذب کند و بلکه حقّ را آن گونه که هست، باز می‏گوید و انتخاب را به مردم وا می‏گذارد؛ با آنکه بهتر از هر کسی می‏داند که مردم چه برخوردی خواهند کرد و «ناکثین» و «قاسطین» و «مارقین» چه نقشه و عملکردی خواهند داشت. امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام به نیکی می‏داند که سرانجام و فرجام کار چیست؛ اما چون عبد خداست، همان راهی را می‏پیماید که خدا می‏پسندد و خود را مأمور به تکلیف شرعی می‏داند و نگران آن نیست که نتیجه چه می‏شود و این و آن می‏پسندند یا نه؟

آری؛ این تقوای الهی و رعایت اخلاق و انسانیّت بود که او را از به کارگیری شیطنت‏ها و حیله‏ها و نیرنگ‏ها و ارتکاب زشتی‏ها و بدی‏ها باز داشت و این یاد خدا و روز قیامت بود که او را پاک و پیراسته ساخت.

و به دلیل همین خدا پرستی و تقوای الهی است که با شگفتی می‏پرسد: «أتأمرونی أن أطلب النصر بالجور فیمن وُلّیتُ علیه؟! و اللّهِ لااطُورُ به ما سَمَرَ سمیرٌ و ما اَمَّ نجمٌ فی‏السماء نجماً...»(6)؛ آیا می‏خواهید پیروزی را به وسیله ستم بر رعیّت تأمین کنم؟! هرگز نمی‏شود. به خدا قسم! تا روز و شب باقی است و ستاره‏ای در آسمان می‏درخشد، چنین روشی پیشه نخواهم کرد... هرگز از ابزار نامشروع استفاده نخواهم کرد.

یعنی چنین نیست که برای رسیدن به پیروزی، استفاده از هر وسیله و و روشی روا باشد؛ بلکه تنها و تنها باید از روش خدا پسندانه و ابزار مشروع بهره گرفت.

بنابراین برخلاف نظر ماکیاول؛ از دیدگاه امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام هدف هرگز وسیله را توجیه نمی‏کند. عملکرد امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام در طول زندگی، شاهدی صادق برادّعای مذکور است که آن را به بهترین صورت ثابت می‏کند. از جمله دقّت و تأمّل در شورای شش نفره خلافت و نظر خاصّ امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام در این زمینه، درسی آموزنده است. در حسّاس‏ترین لحظه نیز حضرت علی علیه‏السلام بر راستگویی و صداقت پایدار و استوار است و هرگز در فکر دروغ و حیله‏گری نیست. عبدالرحمن بن عوف به امیرالمؤمنین علیه‏السلام عرض می‏کند: اگر قول می‏دهی که به سیره شیخین ـ ابوبکر و عمرـ عمل کنی، من به شما رأی می‏دهم.

امام علی علیه‏السلام می‏داند که با رأی عبدالرحمن بن عوف می‏تواند به خلافت برسد، اما برای به دست آوردن رأی عبدالرحمن هرگز راه دروغ و ناجوانمردی را پیش نمی‏گیرد و به هیچ وجه حاضر نیست برای رسیدن به قدرت و حکومت، به فریب و خدعه آلوده شود و به این جهت بی‏هیچ تردید و شبهه‏ای تصریح می‏کند که تنها به کتاب خدا و سنت رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و اجتهاد خودش عمل می‏کند و شرط عبدالرحمن بن عوف را با قاطعیت مردود می‏داند.(7)

چنین رفتاری در نزد سیاستمداران عادّی، نوعی ساده لوحی و ضعف سیاسی شمرده می‏شود اما در نظر سیاستمداران الهی ـ که هدفی عالی و برتر از لذّت و شهوت و معیشت و شهرت دارند.ـ امری شایسته و ستودنی و بلکه ضروری و لازم و مطابق با اهداف متعالی و اصول انسانی است و نهایت فطانت و بصیرت را نشان می‏دهد.

مغیرة بن شعبه از سیاستمداران معروف عرب است؛ اما سیاستمداری شیطانی است و نه سیاستمدار الهی؛ به این جهت، مثل ماکیاول اعتقاد دارد که هدف وسیله را توجیه می‏کند و برآن اساس عمل می‏کند و به دیگران نیز توصیه می‏نماید. وی در آغاز خلافت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام به نزد ایشان آمد و گفت: من اعتقاد دارم که بهتر است اکنون درباره معاویه هیچ سخنی نگویی و هیچ اقدامی ننمایی؛ بگذار فعلاً باقی باشد، وقتی که حکومتت خوب استقرار یافت، آن وقت می‏توانی او را عزل کنی.

امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام با قاطعیّت این نظر را ردّ کرد و فرمود: معنای این کار ـ سکوت ـ آن است که در این مدت محدود، معاویه را صالح و شایسته می‏دانم؛ در حالی که چنین نیست و من هرگز او را صالح نمی‏دانم و نمی‏توانم دروغ بگویم.(8)

استفاده از روش نامشروع به هیچ قیمتی درست نیست و به بیان امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام : «... واللّهِ لو اعطیت الأقالیم السبعة بما تحت افلاکها علی أن اعصی اللّه فی نملةٍ اسلبها جلب شعیرةٍ ما فعلته...»(9)؛ به خدا قسم! اگر اقلیم‏های هفت گانه با هر آنچه در زیر آسمانهایش دارد، به من داده شود تا خدا را معصیت کنم و پوست جوی را از مورچه‏ای بگیرم؛ هرگز نمی‏پذیرم و چنین کاری را نمی‏کنم...

محدّث عالیقدر، مرحوم حاج میرزا حسین نوری ـ رضوان اللّه علیه ـ به خوبی توضیح داده است که قول به «جواز استفاده از دروغ در مقام عزاداری» خلاف ضرورت دین و مذهب است و اگر چنین امری درست باشد، سبب آن می‏گردد که بسیاری از محرّمات الهی تبدیل به مباح و بلکه مستحبّ شود! در حالی که حرمت افعالی چون غیبت و... ابدی است و تا قیامت باقی است. و از سویی دیگر طاعت و عبادت الهی را هرگز نمی‏توان با چیزی که سبب غضب و سخط خداست، به دست آورد و استحباب در جایی می‏آید که اصل عمل جایز و مباح باشد. و بنابر آنچه گذشت، برای سوگواری و عزاداری بر شهادت حضرت سیدالشهداء علیه‏السلام نیز نمی‏توان از روش نامشروع مثل دروغ و... استفاده کرد.(10) در حماسه حسینی؛ گریه و گریاندنی ارزش دارد و سبب قرب الهی است که از راه درست و شرعی و مباح صورت پذیرد و هرگز با گناه نمی‏توان به خدای تعالی تقرّب جست و بامعصیت نمی‏توان به فضیلتی دست یافت.

پاسخ به سؤالی که در آغاز مقاله مطرح شد و جمع بندی و نتیجه‏گیری از فرمایشات و سیره حضرت امیرالمؤمنین علیه‏السلام چنین می‏شود که: هدف، هرگز وسیله را توجیه نمی‏کند و باید برای رسیدن به اهداف، از ابزار و روش‏های مباح و مشروع و مجاز استفاده کرد و طاعت و قرب و رضای الهی را هرگز نمی‏توان با معصیت و گناه تحصیل نمود.

پی‏نوشتها:

1 ـ خداوندان اندیشه سیاسی؛ مایکل ب. فاستر، ترجمه دکترجواد شیخ الاسلامی؛ شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ویراسته دوم، چاپ اول، تهران، 1373 ش، ج 1، ص 527ـ531.

2 ـ بنابرنقل استاد شهید مرتضی مطهری در سیری در سیره نبوی، انتشارات صدرا، چاپ دوم، 1366 ش، ص 92.

3 ـ الفتوح لابن اعثم الکوفی، ج 4، ص 163 و صلح امام حسن(ع)، شیخ راضی آل یاسین، ترجمه حضرت آیت اللّه سیدعلی خامنه‏ای؛ انتشارات آسیا، چاپ اول، 1348 ش، ص 407.

4 ـ نهج البلاغه صبحی صالح و دشتی، خطبه 200 و فیض الاسلام، خطبه 191.

5 ـ همان، خطبه 16.

6 ـ همان، خطبه 126.

7 ـ حیات فکری وسیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان، انتشارات انصاریان، چاپ اول، 1376 ش، ص 59.

8 ـ مروج الذهب، ج 2، ص 354ـ356 و نیز سیری در سیره نبوی، ص 132.

9 ـ نهج البلاغه، خطبه 224.

10 ـ لؤلؤ و مرجان، ص 183ـ187 و نیز ر.ک: حماسه حسینی، شهید مطهری، ج 1، ص 19ـ52.

منبع: کوثر . اسفند 1379، شماره 48

ارسال نظر

نوشتن نظر
نام:
نظر:
كد:*
	من اين نظر را دوستانه جهت تماس ارسال ميكنم

Powered by IranSohrab -Mahmoud Ghoochani v.1.4.6